Şükrü Yıldız

Güntay ŞİMŞEK                            23.10.2001

Beşinci Yol

ABD Orta Asya'da...

Amerika'nın Afganistan'a yönelik saldırıları, bazı gerçeklerin daha net görünmesini önemli oranda perdeliyor. Gerçek şu ki, Afganistan'ın coğrafi konumu ABD'nin bu bölgede daha etkin saldırı planları gerçekleştirmesine ve mümkün olduğu kadar çok ülkede askerlerini konuşlandırmasına adeta davetiye çıkarıyor.

ABD'nin kendisine rakip gördüğü Çin ve Rusya'nın yanı başında askeri varlığıyla bulunması, yeni dünya düzenine yeni gözlerini açan ülkelerin karşılarında direkt ABD olarak görünmesi büyük keyfiyet arz ediyor.

Özellikle Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla bağımsızlığına kavuşan ve konumlarını tam olarak belirlemeyen Orta Asya'daki Türk cumhuriyetlerinin ABD ile dolaylı yoldan temasları vardı ve Amerikan şirketlerinin yatırımlarıyla ilişkilerini yürütüyorlardı. Ancak, ABD'yi bölgeye çeken Afganistan'a saldırı planı çerçevesinde Özbekistan ve Tacikistan'ın Amerikan askeri varlığına sıcak bakması, Türkmenistan'ın insani yardım için ABD'ye hayır dememesi gerçeği biraz tahlil edildiğinde bakın ortaya ne çıkıyor?

Birincisi, ABD girdiği yerden öyle kısa vadede çıkmaz. İkincisi, bu ülkelere ABD'nin her türlü desteğini görünce, eski dostları tarafından pek de iyi muameleye tabi tutulmadıklarının farkına varıp, yeni misafir için uzun vadeli hesap yapacaktır.

Diğer taraftan dev Amerikan şirketlerinin bölgede yürüttüğü enerji projelerine yeni çalışmalar ekleneceğinden ciddi bir Amerika kaynaklı istihdam ortaya çıkacaktır. Ve ABD bölgeyle kaynaşacak. Afganistan ve Pakistan üzerinden birçok ülkeyle yakın teması olacak.

Özbekistan ve Türkmenistan gibi stratejik ülkeler kanalıyla Rusya, Pakistan ve Afganistan üzerinden Çin, ABD için yakın markaja girmiş olacak. ABD böylece uzun süredir, askeri varlığını gösteremediği stratejik noktalara dahil olacak.

Türkiye açısından bakıldığında ise, ABD'nin desteklemiş olduğu enerji nakil güzergahlarında bu aşamadan sonra ciddi bir problem ortaya çıkmayacaktır.

Afganistan'ın güvenli bir ülke konumuna gelmesi de, haritaya bakmadan enerji koridorları hakkında bilgi verenlerin iddia ettiği gibi Kazakistan ve Türkmenistan doğalgaz ve petrolleri için avantaj olmayacak. Zira Afganistan'ın güvenli bir geçiş güzergahı olması, Pakistan'ın pazar olarak değerlendirilmesinden öteye gitmeyecektir. Türkmenistan'ın sahip olduğu zengin doğalgaz rezervi için Pakistan pazarı ortaya çıkacaktır.

Fakat, Bakü-Ceyhan Petrol Boru Hattı'nı petrol verecek hiçbir ülke ve şirket bu gelişmelerden etkilenmeyecektir. Aksine, Türkmen doğalgazının Türkiye'ye gelmesi yönünde yeni çalışmaların gündeme geleceği belirtiliyor.

Türkmenistan'ın Hazar Geçişli Doğalgaz Boru Hattı'na sıcak bakmaması ve Azerbaycan doğalgaz rezervlerinin bulunmasıyla Azeri gazının Türkiye'ye ulaştırılması için gerçekleştirilen projeler Türkmenbaşı'nı biraz düşündürmüştü. Şimdi bize gelen haberlere bakılırsa, Türkmenbaşı Türkiye'ye doğalgaz veremediğine; yani tarihi fırsatı kaçırdığına üzülürken diğer yandan yeni çalışmalara kapıyı aralık tutuyor.

Fakat, Azeri gazını da getirecek boru hattı projesine Türkmenistan'ın katılmaması bir şanssızlık olduğu kadar, şimdi aynı projeye dahil olmaları da epey bir gayret sarf etmelerini gerektirecek.

Özetle, ABD'nin daha önce devlet olarak desteklediği, arkasında durduğu enerji koridorları yeni dönemde daha önem arz edecek. Rusya da kendi iç problemleri sebebiyle bir müddet bu yapılanmaya evet diyeceği gibi, belki arka planda evet dediği bir anlaşma planı çerçevesinde kendisi de bazı noktalarda sahneye çıkacaktır. Tıpkı, Gürcistan'da ortaya çıktığı gibi...

Fakat, Afganistan'da sular durulduğunda bölgede önemli bir Amerikan varlığı kalacaktır. Bunu şimdiden görmek lazım...